Krajowy wykaz zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Historia wykazu.

0

W lipcu 2005 r. Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych na stronach internetowych www.oozp.pl udostępnił bazę danych krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Prace nad tworzeniem katalogu gromadzącego dane o utraconych dobrach kultury rozpoczęto w końcu lat osiemdziesiątych. Początkowo zbierano dane o zabytkach utraconych z muzeów. Kwerenda objęła wszystkie polskie muzea i uwzględniła straty powstałe w wyniku kradzieży i zaginięć po roku 1970. Informacje gromadzone były w formie kart ewidencyjnych. Od 1992 r. wraz z powstaniem pierwszej komputerowej wersji bazy danych do katalogu skradzionych i zaginionych dóbr kultury na bieżąco wprowadzane były także straty, jakie ponosiły w kolejnych latach obiekty sakralne, biblioteki, prywatni kolekcjonerzy i inne instytucje.

Wydruk karty z krajowego wykazu

 

Ilustracja 1. Wydruk przykładowej karty z krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem.

W celu  upowszechnienia informacji o poszukiwanych dobrach kultury  w 1988 r. po raz pierwszy w formie książkowej został wydany Katalog skradzionych i zaginionych dóbr kultury.  W latach 1993 -1995 informacje o utraconych dobrach kultury publikowane były w dziale Dobra Utracone miesięcznika Spotkania z Zabytkami. Od 1997 roku Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych  wydawał własny periodyk Cenne, bezcenne, utracone, w którym  obszerną rubrykę zajmuje tworzony na bieżąco Katalog Strat.

Inną formą upowszechniania informacji o poszukiwanych zabytkach i dziełach sztuki było rozprowadzanie wersji dystrybucyjnej  ( bez danych osobowych i adresowych) na płytach CD.  Chcąc dotrzeć do jak najszerszego kręgu odbiorców zaczęto rozważać możliwość umieszczenia informacji  z bazy katalogu w Internecie. Przez czas jakiś funkcjonowała na stronach Ośrodka www.icons.pl ( obecnie www.ookz.com.pl) galeria prezentująca poszukiwane dzieła malarstwa, rzeźby i rzemiosła artystycznego. Jednak uruchomienie aktywnej bazy katalogu strat stało się możliwe dopiero dzięki nowej ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami obowiązującej od jesieni 2003 r. W art. 23 znalazł się tam zapis o tym, że Generalny Konserwator Zabytków prowadzi w formie zbioru kart informacyjnych, krajowy wykaz zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. W związku z decyzją Ministra Kultury powierzającą, na wniosek Generalnego Konserwatora Zabytków ( na podstawie art. 96 ust.1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami), z dniem 1 września 2004 roku, Ośrodkowi Ochrony Zbiorów Publicznych prowadzenie tego wykazu, zaistniała konieczność modernizacji istniejącej dotychczas bazy katalogu skradzionych i zaginionych dóbr kultury. Dzięki niej możliwe stało się, poszerzenie zasobów istniejącego katalogu o informacje dotyczące zabytków zabezpieczanych przez Służbę Celną i Straż Graniczną. Najważniejszą jednak zmianą związaną z prowadzeniem krajowego wykazu  skradzionych lub nielegalnie wywiezionych zabytków jest wykonanie zupełnie nowego oprogramowania dotychczasowego katalogu, umożliwiającego korzystanie z programu każdemu, kto ma dostęp do Internetu.

Na podstawie danych zawartych w katalogu można nie tylko ustalić, jakie zabytki są utracone i poszukiwane. Można również wskazać strukturę zagrożonych obiektów i osób, a co za tym idzie koncentrować działania prewencyjne na najbardziej zagrożonych miejscach. Do nich należą przede wszystkim prywatni kolekcjonerzy i zbieracze oraz obiekty sakralne wszystkich związków wyznaniowych. Straty, jakie ponoszą w wyniku kradzieży te dwie kategorie właścicieli zabytków stanowią prawie 70% zawartości katalogu.

Straty dzieł sztuki i zabytków zgłaszane są do Ośrodka Ochrony Zbiorów Publicznych przez policję, służby konserwatorskie, muzea, a także przez osoby prywatne i instytucje będące właścicielami lub zarządcami zabytków. Największym problemem jest tu słaba dokumentacja opisowa i fotograficzna utraconych przedmiotów. To, czym dysponują właściciele zabytków jest w wielu przypadkach niewystarczające. Dotyczy to szczególnie prywatnych kolekcjonerów, od których otrzymujemy często jako dokumentację fotograficzną zdjęcia rodzinne, na których poszukiwane zabytki stanowią tylko niewielkie fragmenty fotografii. Niekompletną dokumentację otrzymujemy również z obiektów sakralnych. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których kradzione są niewielkie detale architektoniczne z wystrojów ołtarzy czy ambon, a posiadane fotografie obejmują całe, nierzadko bardzo duże zabytki. Dobra dokumentacja fotograficzna, umożliwiająca precyzyjną i jednoznaczną identyfikację skradzionych zabytków przekazywana jest najczęściej przez służby ochrony zabytków – wtedy, gdy zabytek był wpisany do rejestru zabytków, bądź wtedy, gdy poszkodowanymi są muzea.